Zestien Nederlandse gemeenten hebben 126 dagen na de gemeenteraadsverkiezingen van maart nog steeds geen nieuw college van burgemeester en wethouders. Door het zomerreces lopen die gemeenten op naar meer dan 150 dagen zonder afgeronde formatie. Dat is een record.
Dat meldt platform Binnenlands Bestuur, een website voor ambtenaren en bestuurders bij de overheid. Nooit eerder duurde de collegevorming zo lang als dit jaar.
De gemiddelde formatieduur is gestegen van 83 dagen in 2022 naar 87 dagen in 2026. Afhankelijk van de trage gemeenten kan dat oplopen tot 90 dagen.
- 16 gemeenten hebben na 126 dagen nog geen nieuw college gevormd.
- Door het zomerreces duurt de formatie in die gemeenten meer dan 150 dagen.
- Dat is langer dan ooit eerder gemeten.
- In 2022 moesten slechts vier gemeenten de formatie na de zomer afronden.
- In 2018 was Enkhuizen de enige gemeente die het voor de vakantie niet had gehaald.
- De enige grote stad zonder coalitie is Leiden.
Welke gemeenten zijn nog niet klaar?
In zestien gemeenten is de formatie nog niet volledig afgerond. Het gaat om Achtkarspelen, Ameland, Bergen (NH), Best, De Bilt, Edam-Volendam, Hollands Kroon, Leiden, Leidschendam-Voorburg, Papendrecht, Schiermonnikoog, Sluis, Tiel, Tytsjerksteradiel, Velsen en Zutphen.
Dat zijn gemeenten verspreid over het hele land, van kleine Waddeneilanden tot middelgrote steden. De enige grote stad in de lijst is Leiden.
Formatie klapte in Leiden door gebrek aan vertrouwen
Leiden is opvallend, omdat het de enige grote gemeente is die nog moet formeren. Vorige maand liep de formatie daar stuk op een vertrouwensbreuk tussen de partijen PRO en D66.
Het betekent dat Leiden na het zomerreces opnieuw moet beginnen, of verder moet met de lopende gesprekken. Wanneer dat tot een resultaat leidt, is nog onduidelijk.
Waarom duurt de formatie steeds langer?
Binnenlands Bestuur noemt meerdere verklaringen voor de langere formatietijden. Zo houden steeds meer gemeenten tegenwoordig een zogeheten ‘duidingsdebat’ na de verkiezingen. Daarin analyseren lijsttrekkers of fractievoorzitters samen de uitslag, voordat onderhandelingen beginnen.
Ook stellen gemeenten vaker een verkenner en informateur aan. Vroeger was coalitievorming meer een “proces van politieke kopstukken in lokale achterkamertjes”, schrijft het platform.
Meer partijen, ingewikkeldere puzzel
Het politieke landschap is de afgelopen jaren veranderd. Er zijn meer fracties in gemeenteraden, waardoor een meerderheidscoalitie al gauw vier of meer partijen nodig heeft.
De verschuiving naar meer rechtse en extreemrechtse partijen maakt die puzzel nog complexer. Onderhandelingen duren langer en ook het screenen van kandidaat-wethouders kost meer tijd, aldus Binnenlands Bestuur.
Veel gemeenten hadden het juist drukker dan verwacht
Van de 324 gemeenten die al wel een coalitie hebben gevormd, hadden 182 ervan meer tijd nodig dan bij de vorige verkiezingen. Tegelijkertijd waren 115 gemeenten juist sneller klaar dan in 2022.
Een opvallende uitschieter aan de snelle kant is Den Haag. In 2022 had de hofstad pas eind september een college, maar dit jaar ging dat een stuk vlotter.
Record staat nog op naam van Vlieland
Het absolute formatierecord staat vooralsnog op naam van de gemeente Vlieland. Die kleine Waddeneilandgemeente deed er in 2022 maar liefst 229 dagen over om een coalitie te vormen.
Geen van de huidige 16 gemeenten zit daar nog in de buurt, maar met het zomerreces erbij loopt de teller wel snel op voor de trage gemeenten.
Wat gebeurt er na de zomer?
Na het zomerreces moeten de zestien resterende gemeenten de formatie alsnog afronden. Of dat snel gaat, is onzeker. Zeker in gemeenten waar eerdere pogingen al zijn stukgelopen, is het de vraag hoe lang het nog duurt.
Binnenlands Bestuur verwacht dat de gemiddelde formatieduur dit jaar kan oplopen tot 90 dagen. Daarmee wordt 2026 definitief het langste formatiejaar in de Nederlandse gemeentepolitiek.
