De nieuwe donorwet, die in 2021 werd ingevoerd, heeft tot veel minder extra orgaandonaties geleid dan verwacht. Dat blijkt uit onderzoek van de Nederlandse Transplantatie Stichting, waarover de Volkskrant bericht. Het onderzoek verscheen deze maand in het wetenschappelijke tijdschrift Transplant International.
Vóór 2021 was bij de meeste Nederlanders niets geregistreerd over hun wensen rondom orgaandonatie. Sinds de wetswijziging geldt automatisch ‘geen bezwaar’ voor iedereen die niets heeft ingevuld. In theorie betekent dat toestemming voor donatie, maar in de praktijk werkt het anders.
In maar liefst 59 procent van de gevallen waarbij iemand geregistreerd staat als ‘geen bezwaar’, vindt er na overlijden toch geen donatie plaats. Familie kan namelijk alsnog bezwaar maken, ook als iemand zelf ‘ja’ heeft ingevuld.
Wat speelt er precies?
- Sinds 2021 staat bij Nederlanders zonder registratie automatisch ‘geen bezwaar tegen orgaandonatie’
- Familie kan in beide gevallen, zowel bij ‘geen bezwaar’ als bij een expliciet ‘ja’, alsnog donatie tegenhouden
- Gemiddeld zijn er circa vijftig extra orgaandonoren per jaar bijgekomen na de wetswijziging
- Die stijging is niet volledig toe te schrijven aan de wet, ook technische innovaties spelen een rol
- Meer dan 1.000 mensen staan acuut op de wachtlijst voor een nieuwe nier
Familie kan donatie nog altijd tegenhouden
Naasten hebben verschillende mogelijkheden om donatie alsnog te voorkomen. Ze kunnen aangeven dat de overledene psychisch niet in orde was en het zeker niet gewild zou hebben. Ook kunnen ze zeggen dat zij zelf psychisch onder de donatie zouden lijden.
Dat geldt niet alleen bij de automatische registratie ‘geen bezwaar’, maar ook wanneer iemand zelf actief ‘ja’ heeft geregistreerd. Daarmee is de praktische werking van de wet aanzienlijk beperkter dan aanvankelijk gehoopt.
Vijftig extra donors per jaar, maar niet alleen dankzij de wet
Tussen 2021 en 2025 kwamen er gemiddeld zo’n vijftig orgaandonoren per jaar bij ten opzichte van de vijf jaar daarvoor. Dat klinkt als vooruitgang, maar onderzoekers plaatsen kanttekeningen bij die conclusie.
“Door technische innovaties komen meer mensen in aanmerking voor donaties”, zegt Nichon Jansen, onderzoeker bij de Nederlandse Transplantatie Stichting, in de Volkskrant. De stijging is dus niet puur het gevolg van de nieuwe wet.
Arts van Erasmus MC uit frustratie
Jelle Epker, arts in het Erasmus MC en nauw betrokken bij orgaandonaties, is openlijk gefrustreerd over de huidige gang van zaken. Hij wil dat een geregistreerde ‘ja’ ook daadwerkelijk bindend is, zonder dat de familie daar nog iets tegen in kan brengen.
“Een donorregister is een soort testament”, stelt hij in de Volkskrant. “Vergelijk het met iemand die zijn erfenis nalaat aan de zorg voor een papegaai. Dan kunnen nabestaanden gaan huilen, of zeggen dat ze het psychisch niet aankunnen, dat geld gáát naar de papegaai. Een notaris haalt daar zijn schouders over op.”
Epker pleit er dan ook voor dat de wil van de donor zwaarder weegt dan de bezwaren van nabestaanden, zoals ook bij andere juridische wilsverklaringen het geval is.
Wachtlijsten blijven lang, nieren het nijpendst
De urgentie is groot. Uit cijfers van de Nederlandse Transplantatie Stichting blijkt dat in 2026 meer dan 1.084 mensen acuut wachten op een nieuwe nier. Voor veel andere organen zijn de wachtlijsten ook aanzienlijk.
Het tekort aan donoren heeft directe gevolgen voor patiënten die zonder transplantatie niet kunnen overleven of sterk afhankelijk zijn van medische behandelingen zoals dialyse.
Onderzoekers: betere communicatie is noodzakelijk
De onderzoekers achter het rapport geven toe dat ze de impact van de wetswijziging hebben overschat. Een nieuwe wet leidt niet automatisch tot een grote gedragsverandering in de samenleving, zo concluderen zij.
Voor een werkelijke stijging van het aantal donaties is volgens hen ook betere communicatie nodig. Mensen moeten bewuster nadenken over hun keuze en begrijpen wat hun registratie in de praktijk betekent. Of en hoe die communicatie wordt verbeterd, is nog niet bekend.
