Terwijl het nieuwe EU-migratiepact vandaag officieel van kracht is gegaan, gaat Griekenland al verder dan de Europese afspraken vereisen. Afgewezen asielzoekers die het land niet binnen twee weken verlaten, riskeren aanhouding, detentie én een gevangenisstraf van maximaal vijf jaar. In de kampen op eilanden als Lesbos groeit de angst, en hulpverleners slaan alarm over een toename van ernstige psychische klachten onder vluchtelingen.
Het EU-migratiepact: hoge verwachtingen, moeizame start
Het EU-migratiepact beoogt een geharmoniseerd asielbeleid voor alle lidstaten: beter op elkaar afgestemde procedures, een eerlijkere verdeling van asielzoekers over de Europese landen en minder mensen die de gevaarlijke oversteek naar Europa wagen. De verwachtingen zijn hooggespannen, maar de praktische uitvoering blijkt al direct weerbarstig.
Één van de kernpunten van het pact — de gedwongen terugkeer van afgewezen asielzoekers naar hun land van herkomst — is tot op heden nog niet volledig geregeld. Bovendien is het onduidelijk of landen als Griekenland de capaciteit hebben om asielverzoeken snel genoeg te verwerken. De Griekse migratieminister Thanos Plevris verwacht een moeizame opstartfase tot aan de winter.
Toch ziet Griekenland ook positieve kanten aan het pact. “Dit is de eerste keer dat er een gemeenschappelijk Europees asielbeleid komt, waarbij landen waar veel asielzoekers binnenkomen solidair zijn met landen waar ze naartoe willen, en andersom,” aldus minister Plevris. Maar de Griekse regering wacht de Europese uitvoering liever niet af.
Griekenland gaat verder dan Europa vereist
Waar het EU-pact voorziet in tijdelijke detentie in afwachting van uitzetting, heeft Griekenland de lat aanzienlijk hoger gelegd. Sinds september kunnen afgewezen asielzoekers in het land strafrechtelijk worden vervolgd wegens illegale grensoverschrijding en illegaal verblijf. Op deze overtredingen staat een maximumstraf van vijf jaar gevangenis.
Wie na een definitieve afwijzing van zijn asielaanvraag niet binnen twee weken vrijwillig het land verlaat, wordt beschouwd als illegale vreemdeling en kan worden aangehouden. De maatregel is niet puur administratief van aard, maar heeft uitdrukkelijk een strafrechtelijk karakter — een opmerkelijke stap die verder reikt dan wat Brussel heeft afgesproken.
De Griekse aanpak past in een breder patroon van afschrikkingsbeleid. Het land heeft hoge hekken geplaatst langs de grens met Turkije en rondom opvangkampen, voorzien van grote rollen prikkeldraad. Mensenrechtenorganisaties en Europese rechters hebben bovendien vastgesteld dat Griekenland vluchtelingenboten met geweld terugduwt naar Turkije — iets wat Athene officieel ontkent.
Honderden mensen al opgepakt
De nieuwe regels zijn geen lege dreiging. Migratieminister Plevris maakte bekend dat al 750 mensen volgens de nieuwe wetgeving zijn aangehouden. Op het eiland Lesbos worden mensen van hun bed gelicht of rechtstreeks bij de asieldienst meegenomen, zodra zij hun tweede en definitieve afwijzing hebben ontvangen.
Van de 750 opgepakten hebben er inmiddels 400 gevraagd om ‘vrijwillig’ te vertrekken. Voor de overige gevallen loopt de juridische procedure door. De snelheid waarmee mensen worden aangehouden na hun afwijzing, laat zien dat de autoriteiten de nieuwe wet actief handhaven.
Leven in angst: stemmen uit kamp Mavrovouni
Buiten kamp Mavrovouni op Lesbos vertelt een 31-jarige man uit Senegal zijn verhaal. Hij verblijft er sinds september, op de vlucht voor geweld in zijn thuisland. Zijn asielaanvraag is inmiddels voor de tweede keer afgewezen, omdat Senegal door de Griekse autoriteiten als veilig land wordt beschouwd.
“Ik ben heel bang om in de gevangenis te belanden. Ik heb in Turkije al drie maanden vastgezeten,” zegt hij. Een vriend van hem, die ook geen verblijfsrecht heeft gekregen, zit al enkele dagen achter de tralies. Terugkeren naar Senegal is voor hem geen optie: zijn ouders zijn vermoord, zijn zoon is ontvoerd en van zijn vrouw weet hij niet of ze nog leeft.
“Als ik daar eenmaal terug ben, zullen ze ook mij vermoorden,” vertelt hij. Zijn situatie illustreert de menselijke kant van een beleid dat op papier gericht is op afschrikking en terugkeer, maar in de praktijk mensen treft die stellen te vluchten voor lijfsbehoud.
Zorgwekkende toename van psychische problemen
Hulpverleners in de kampen zien de gevolgen van het harde beleid direct terug in de geestelijke gezondheid van de bewoners. Psycholoog Nolwenn Dierck, werkzaam voor de Nederlandse Stichting Bootvluchteling, beschrijft een zorgwekkende toename van ernstige klachten onder de vluchtelingen op Lesbos.
De klachten die zij en haar collega’s waarnemen, zijn divers en ernstig:
- Terugkerende nachtmerries en slaapstoornissen
- Paniekaanvallen en extreme angstgevoelens
- Zware depressies die het dagelijks functioneren onmogelijk maken
- Suïcidale gedachten, ook bij ouders van jonge kinderen
- Mensen die de zee in willen lopen omdat ze geen uitweg meer zien
Volgens Dierck spelen eerdere traumatische ervaringen vaak een verergerende rol. Veel vluchtelingen hebben al gevangenschap meegemaakt — in hun eigen land of in Turkije. De dreiging opnieuw opgesloten te worden, activeert die oude trauma’s en maakt de psychische toestand aanzienlijk ernstiger.
Afschrikking als officiële strategie
De Griekse regering verhult haar intenties niet: afschrikking is een bewuste beleidskeuze. Minister Plevris verwoordt de boodschap van de overheid onomwonden: “Kom niet naar Griekenland. Als je in aanmerking komt voor asiel, krijg je bescherming, maar voor de meerderheid geldt dat niet.”
Voor wie niet in aanmerking komt, is de boodschap hard maar helder: er is geen perspectief op verblijf in Griekenland of doorreis naar andere Europese landen. “Langzaam beginnen mensen te begrijpen dat illegaal verblijf betekent dat je je vrijheid verliest,” aldus de minister. De enige legale uitweg is vrijwillig vertrek aanvragen — een optie die voor velen, zoals de man uit Senegal, niet realistisch is.
Wat betekent dit voor de toekomst van het Europese asielbeleid?
Griekenland loopt met zijn eigen wetgeving ver vooruit op wat Europa heeft afgesproken, en dat roept vragen op over de coherentie van het EU-migratiepact. Wanneer lidstaten naar eigen inzicht strengere maatregelen invoeren, dreigt het gemeenschappelijke beleid te versnipperen. De komende maanden zullen uitwijzen of Griekse aanpak navolging krijgt, of juist tot Europese spanningen leidt.
