Het einde van het kanselierschap van Friedrich Merz komt steeds dichterbij. Nog voordat de volgende verkiezingsnederlaag een feit is, wordt in Duitsland al openlijk gesproken over zijn vertrek. Binnen zijn eigen partij CDU/CSU wordt nagedacht over een vervanger, en die wissel zou al volgende week kunnen plaatsvinden.
Aanleiding zijn de deelstaatverkiezingen van zondag in Berlijn en het oostelijke Mecklenburg-Voor-Pommeren (MV). In MV dreigt de CDU het slechtste resultaat ooit te behalen in een deelstaat, en staat de partij zelfs op de rand van de kiesdrempel. Eerder halveerde de CDU al in Saksen-Anhalt.
Op de verkiezingsavond komt de partijtop bijeen op verzoek van Merz zelf. Daar zou zijn politieke toekomst op de agenda staan. Veelzeggend: zijn geplande bezoek aan de Algemene Vergadering van de VN volgende week is al afgezegd.
Wat speelt er precies?
- Merz is nog geen anderhalf jaar bondskanselier, maar zijn positie is al zwaar onder druk.
- 88 procent van de Duitsers is ontevreden over zijn functioneren, een historisch dieptepunt.
- In peilingen staat de CDU/CSU op minder dan 20 procent, ver achter de AfD.
- Lokale CDU-bestuurders zetten zich openlijk af tegen Merz in lopende campagnes.
- Bronnen melden aan Die Zeit dat CDU-deelstaatpremiers Merz tot opstappen willen dwingen.
Nooit eerder zo snel ten einde
Duitsland staat bekend om zijn stabiele, langzittende leiders. Adenauer was veertien jaar bondskanselier, Kohl en Merkel elk zestien jaar. Het vroegtijdige vertrek van Merz’ voorganger Olaf Scholz gold al als een uitzondering. Maar een kanselierschap dat zo snel eindigt, zou werkelijk ongekend zijn.
Merz zelf lijkt aan te willen blijven. Tijdens een bezoek aan Finland benadrukte hij het belang van stabiliteit, zeker gezien de spanningen met Rusland. “Ik probeer mijn collega’s, partij en fractie ervan te overtuigen dat wat hier gebeurt veel belangrijker is dan sommige binnenlandse politieke debatten”, zei hij.
Onvrede binnen de eigen partij groeit al langer
De kritiek op Merz binnen de CDU/CSU is niet nieuw. Partijgenoten storen zich al langer aan zijn aanpak: het plotseling vervangen van ministers, het doordrukken van plannen en het breken van verkiezingsbeloften. Zijn communicatiestijl, fel en direct, stoot voortdurend kiezersgroepen voor het hoofd.
In de huidige campagne in MV houden lokale CDU’ers Merz bewust op afstand. De vicevoorzitter van de CDU in die deelstaat roept zelfs openlijk op tot zijn vertrek. Bij de CDU-jongeren klinkt het dat met hem “geen verkiezingen meer te winnen zijn”.
Alleen zijn naaste vertrouwelingen steunen hem nog openlijk. De CDU-deelstaatpremiers spraken dinsdag hun steun uit, maar voegden daar meteen aan toe dat Merz beter naar de kiezers moet luisteren.
Coalitie met SPD ook onder druk
Het tanende gezag van Merz bedreigt niet alleen zijn eigen positie, maar ook de stabiliteit van de regeringscoalitie met de SPD. CSU-leider Markus Söder legt de schuld van de interne onrust deels bij de sociaaldemocraten, die hervormingen zouden blokkeren.
Invloedrijk CDU-Bondsdaglid Christian von Stetten roept openlijk op tot het vertrek van de SPD-minister van Sociale Zaken. Daarmee dreigt het machtsverlies van Merz ook de bredere regering mee te sleuren.
Wie volgt Merz op als hij vertrekt?
Een vervanging kan in principe alleen met medewerking van Merz zelf. Bronnen melden aan Die Zeit dat de CDU-deelstaatpremiers hem moeten overtuigen op te stappen, en dat dit al wordt voorbereid. De Frankfurter Allgemeine Zeitung schrijft dat dit plan ook steun krijgt vanuit de CDU-fractie in de Bondsdag.
Hendrik Wüst: de favoriet
De meestgenoemde opvolger is Hendrik Wüst, de 51-jarige minister-president van Noordrijn-Westfalen. Hij wordt geprezen om precies wat Merz mist: degelijk besturen, zonder ophef. Nadeel is dat hij zijn deelstaat zou moeten verlaten, ruim een halfjaar voor de deelstaatverkiezingen daar.
Markus Söder: ervaren maar omstreden
Ook CSU-leider Söder wordt genoemd. Hij is breed bekend en deed al vaker een gooi naar het kanselierschap. De afgelopen maanden stelt hij zich bewust serieuzer op. Zijn struikelblok: hij leidt de zusterpartij CSU en moet de grotere CDU nog achter zich zien te krijgen.
Boris Rhein als compromis
Als tussenweg wordt ook de relatief onbekende minister-president van Hessen, Boris Rhein, genoemd. De premiers moeten onderling overeenstemming bereiken voordat Merz daadwerkelijk tot opstappen kan worden gedwongen.
Vervanging lost problemen niet vanzelf op
De vraag is of een nieuwe bondskanselier de rust echt terugbrengt. De politieke problemen in Duitsland blijven hetzelfde, net als de moeizame samenwerking met de SPD. Een opvolger zou bovendien een kabinet leiden dat door Merz is samengesteld, wat bij hervorming opnieuw tot onrust kan leiden.
Voor Merz zelf resten twee opties: meewerken aan zijn eigen vertrek, of het vertrouwen binnen de partij fors weten te herstellen. Dat laatste lijkt vooralsnog vrijwel onmogelijk. Dat hij de geschiedenis ingaat als stabiele staatsman, in de traditie van Merkel, Kohl of Adenauer, lijkt definitief van de baan.
