De Verenigde Staten en Iran hebben een memorandum van overeenstemming bereikt dat moet leiden tot een duurzame vrede in het Midden-Oosten, inclusief een einde aan het geweld tussen Israël en Hezbollah in Libanon. Het document wordt vrijdag ondertekend in het Zwitserse Genève. Wereldwijd wordt voorzichtig positief gereageerd, al benadrukken experts dat de fundamentele problemen nog lang niet zijn opgelost en dat dit akkoord vooral het startschot is voor verdere onderhandelingen.
Wat staat er in het memorandum?
De VS en Iran zijn het eens geworden over een “onmiddellijk en permanent” einde aan wederzijdse aanvallen. Daarmee wordt het staakt-het-vuren bevestigd dat sinds begin april van kracht is, maar dat geregeld wordt geschonden. Daarnaast moet ook het geweld tussen Israël en het Iran-gezinde Hezbollah in Libanon ophouden.
Een ander belangrijk punt in het akkoord is de heropening van de Straat van Hormuz, een cruciale waterweg voor het internationale olietransport. Iran stelde eerder dat schepen tol moeten betalen om door de zeestraat te varen, maar de Amerikaanse president Trump spreekt van een tolvrije doorvaart. Of en hoe dit concreet is uitgewerkt in het memorandum, is nog onduidelijk.
Verder bevat de overeenkomst afspraken over het verlichten van sancties tegen Iran en het vrijgeven van bevroren tegoeden. Ook zal er worden doorgesproken over de toekomst van het Iraanse uraniumverrijkingsprogramma. De twee landen streven ernaar om binnen twee maanden te komen tot een “definitief akkoord”.
Wat is er nog onduidelijk?
Omdat de volledige tekst van het memorandum niet openbaar is gemaakt, blijven veel details in het duister. Zo zei de Amerikaanse vicepresident Vance dat Iran in het akkoord heeft beloofd nooit een kernwapen te zullen bezitten, maar hoe juridisch bindend die afspraak is, is niet helder.
De Iraanse Hoge Nationale Veiligheidsraad laat weten pas definitieve onderhandelingen te willen starten als “de andere partij de toezeggingen in het memorandum heeft uitgevoerd”. Dit wekt de indruk dat Teheran de situatie nauwlettend in de gaten houdt en niet zonder meer vertrouwen geeft aan Washington.
Tussen de twee landen bestaat veel historisch wantrouwen, en de verwachtingen over de uitkomst van de gesprekken lopen sterk uiteen. Dat maakt de komende onderhandelingen over een definitief akkoord bij voorbaat al complex en gevoelig.
Welke belangen spelen er voor beide landen?
Voor Trump is de economische dimensie van het akkoord cruciaal. Door de blokkade van de Straat van Hormuz stegen de energieprijzen in de VS fors. De Amerikaanse inflatie bedroeg in mei 4,2 procent — het hoogste niveau in drie jaar — een politiek ongemakkelijk gegeven met tussentijdse verkiezingen in het najaar in aantocht.
Ook Iran heeft grote economische belangen bij dit akkoord. De oorlog heeft het land enorme economische schade berokkend, bovenop een al moeilijke situatie van vóór het conflict. Teheran hoopt op de vrijgave van miljarden aan oliegelden en op opheffing van de internationale sancties die het land al jaren treffen.
Hoe wordt er wereldwijd gereageerd?
De reacties op het akkoord zijn overwegend voorzichtig positief. President Trump reageerde enthousiast met de uitroep “Laat de olie stromen!”, verwijzend naar de geplande heropening van de Straat van Hormuz. De Iraanse staatstelevisie presenteerde het akkoord als een overwinning, als bewijs dat Teheran de VS en Israël op de knieën had gekregen.
Toch klinkt er ook kritiek vanuit Iran zelf. Hardliners halen aan dat de recent overleden opperste leider ayatollah Ali Khamenei vlak voor zijn dood nog zei dat onderhandelingen met de VS de problemen van Iran niet zouden oplossen. Die interne spanning kan de Iraanse onderhandelingspositie beïnvloeden.
Op financiële markten was de reactie duidelijk merkbaar: aandelenkoersen stegen wereldwijd en de olieprijs daalde naar het laagste niveau in maanden. De Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken Berendsen sprak van “een hoopvolle stap richting een duurzame oplossing”.
Wat zijn de belangrijkste punten op een rij?
Het akkoord raakt aan een reeks gevoelige en onderling verbonden kwesties. De voornaamste elementen die spelen rond dit memorandum zijn:
- Een bevestiging van het staakt-het-vuren tussen de VS en Iran, dat al sinds april van kracht is maar herhaaldelijk werd geschonden
- De beoogde heropening van de Straat van Hormuz voor vrij internationaal scheepsverkeer
- Verlichting van sancties en vrijgave van bevroren Iraanse tegoeden
- Verdere gesprekken over het Iraanse kernprogramma en uraniumverrijking
- Een einde aan het geweld tussen Israël en Hezbollah in Libanon
- De ambitie om binnen twee maanden een definitief akkoord te bereiken
- De Iraanse voorwaarde dat de VS eerst zijn beloften moet nakomen voordat definitieve onderhandelingen beginnen
En hoe staat het er in Libanon voor?
In Libanon geldt officieel al langer een staakt-het-vuren tussen Israël en Hezbollah, maar in de praktijk vinden er nog dagelijks aanvallen plaats. Gisteren kwamen bij zo’n aanval nog drie mensen om het leven. De vraag is of dit memorandum daar verandering in brengt.
Israël maakt duidelijk niet van plan te zijn om zijn troepen uit Zuid-Libanon terug te trekken. Minister Katz van Defensie stelde vanochtend: “We verzetten ons tegen een terugtrekking van het leger uit Libanon, ondanks alle bestaande druk en de druk die nog zal komen.” Volgens hem is de aanwezigheid noodzakelijk om Israëlische burgers in het noorden van het land te beschermen.
De voornaamste Israëlische eis blijft de ontwapening van Hezbollah — een eis die door de beweging categorisch wordt afgewezen. Midden-Oosten-correspondent Daisy Mohr stelt dat dit een serieus struikelblok kan worden bij de verdere besprekingen en zelfs het gehele akkoord onder druk kan zetten.
Opluchting, maar de echte test moet nog komen
Dit memorandum is geen vredesakkoord, maar een eerste stap op een lange en onzekere weg. Tussen Iran en de VS bestaat diepgeworteld wantrouwen, en de verwachtingen lopen sterk uiteen. Iedereen in de regio is moe van jaren van onzekerheid en gevaar. Vandaag is er even opluchting — maar zoals correspondent Mohr treffend samenvat: “We zijn er nog lang niet.”
