Al meer dan vier jaar voert Oekraïne oorlog tegen Rusland. En al meer dan vier jaar worden er geen verkiezingen gehouden. De Oekraïense grondwet verbiedt dat in oorlogstijd. Maar in 2026 klinkt de roep om toch naar de stembus te gaan, en dat vanuit een onverwachte hoek: een voormalige vertrouweling van president Zelensky.
De oproep is niet nieuw. Eerder deden ook de Amerikaanse president Donald Trump en de Russische president Vladimir Poetin vergelijkbare uitspraken. Trump zei afgelopen december: “Ze gebruiken de oorlog om geen verkiezingen te houden.” Poetin heeft herhaaldelijk gesteld dat presidentsverkiezingen nodig zijn, omdat Zelensky’s officiële ambtstermijn in 2024 afliep.
Nu voegt ook Mychajlo Fedorov zich bij die stemmen. De onlangs ontslagen Oekraïense minister van Defensie, die al sinds 2019 nauw samenwerkte met Zelensky, nam afstand van de huidige koers. “Hoe lang laten we Rusland nog bepalen wanneer Oekraïners naar de stembus mogen? We kunnen Rusland de democratie niet laten gijzelen”, zei hij in een videoboodschap.
Een gevoelige klap voor Zelensky
Oekraïne-verslaggever Gert-Jan Dennekamp omschrijft de uitspraken van Fedorov als een flinke tegenvaller voor de president. “Fedorov stond al sinds 2019 aan zijn zijde. Hij heeft meegeholpen aan zijn campagne toen Zelensky werd verkozen. En nu trekt hij fel van leer tegen de machthebbers.”
Fedorov noemt Zelensky niet bij naam in zijn boodschap, maar zijn kritiek is duidelijk. Hij beschrijft een situatie waarin de bevolking geen stem heeft en corruptie welig tiert. Dennekamp: “Dat is heel pijnlijk voor de president.”
Wat speelt er precies?
- De Oekraïense grondwet verbiedt verkiezingen tijdens oorlog. Een wetswijziging is nodig, maar dat is een langdurig proces.
- Fedorov, voormalig minister van Defensie en ex-vertrouweling van Zelensky, pleit openlijk voor een manier om verkiezingen toch mogelijk te maken.
- Trump en Poetin drongen eerder ook al aan op verkiezingen, elk met hun eigen motieven.
- Miljoenen Oekraïners verblijven buiten het land of leven in bezette gebieden, wat stemmen bijzonder complex maakt.
- Slechts 15 procent van de Oekraïense bevolking wil nu al verkiezingen, blijkt uit recent peilingonderzoek.
Wetswijziging: makkelijker gezegd dan gedaan
Fedorov roept de overheid op om een wettige en realistische weg te zoeken om verkiezingen te organiseren. Maar dat is verre van eenvoudig, zegt Caecilia van Peski. Zij werkte jarenlang voor de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) en trad meerdere keren op als verkiezingswaarnemer in Oekraïne.
“Als je het écht wilt, kun je de weg bewandelen om de wet aan te passen”, zegt Van Peski. “Maar daar gaan langdurige processen aan vooraf.”
En als zo’n wetswijziging er al komt, wachten er nog veel meer hindernissen. Al bij de campagnefase doen zich grote problemen voor.
Campagnevoeren in bezette gebieden en een gecontroleerde media
Van Peski wijst op een fundamenteel probleem: “Bij verkiezingen ga je ervan uit dat er een pluriform partijenstelsel is, waarbij verschillende kandidaten hun standpunten verkondigen aan het volk. Wat als ze dat in sommige gebieden niet kunnen doen, bijvoorbeeld omdat die bezet zijn?”
Daar komt bij dat de Oekraïense overheid sinds de Russische invasie vergaande maatregelen heeft genomen om de media te controleren. Daarmee rijst de vraag of alle kandidaten, en zeker tegenstanders van de huidige regering, wel gelijke toegang krijgen tot het medialandschap.
Veiligheid op de stemdag
Ook de organisatie van de stemdag zelf brengt grote risico’s met zich mee. “Hoe ga je stembureaus veilig maken?”, vraagt Van Peski zich hardop af. Volgens de normen van de OVSE moeten kiezers zonder gevaar naar de stembus kunnen gaan. In een land dat dagelijks onder vuur ligt, is dat een enorme opgave.
Soldaten aan het front en Oekraïners in het buitenland
Een bijkomend probleem is dat alle Oekraïense staatsburgers het recht hebben om te stemmen, inclusief militairen aan het front. Digitaal stemmen via de telefoon lijkt een oplossing, maar Van Peski plaatst daar vraagtekens bij. “Deze techniek is gevoelig voor cyberaanvallen. Als op de verkiezingsdag het internet wordt verstoord of de uitslag wordt gemanipuleerd door een virus, is dat een directe bedreiging voor het democratische proces.”
Bovendien zijn miljoenen Oekraïners het land ontvlucht, de meesten naar andere Europese landen. Al die landen zouden stemlocaties moeten openstellen. En voor Oekraïners in bezette gebieden is stemmen al helemaal onmogelijk. Op die vragen geeft Fedorov in zijn oproep geen concreet antwoord.
Wat willen Oekraïners zelf?
Opvallend genoeg is de Oekraïense bevolking zelf niet enthousiast over snelle verkiezingen. Uit recent peilingonderzoek blijkt dat slechts 15 procent van de Oekraïners vindt dat er nu verkiezingen moeten komen. De meerderheid wil eerst het einde van de oorlog afwachten.
Van Peski begrijpt dat. “Naast de praktische obstakels en veiligheidsoverwegingen, weten Oekraïners dat verkiezingen ook onrust en verdeeldheid kunnen zaaien. En ze vinden dat hun land dat nu niet kan gebruiken.”
Wat gebeurt er nu?
De oproep van Fedorov zet de kwestie opnieuw op de politieke agenda, maar concrete stappen zijn er vooralsnog niet. Zolang de oorlog voortduurt en de grondwet ongewijzigd blijft, zijn vrije en eerlijke verkiezingen in Oekraïne vrijwel onmogelijk te organiseren.
De vraag is of de druk vanuit binnen en buiten het land Zelensky ertoe zal brengen het debat hierover te openen, of dat hij voorlopig vasthoudt aan het standpunt dat de oorlog alle andere prioriteiten verdringt.
