Na jaren van moeizame onderhandelingen en intensieve voorbereidingen treedt het Europese asiel- en migratiepact vandaag officieel in werking. Het pact moet het aantal illegale grensoverschrijdingen terugdringen, de asielprocedures stroomlijnen en de verantwoordelijkheid voor migranten eerlijker verdelen over de EU-lidstaten. Maar wat betekent dit concreet voor Nederland, voor Ter Apel en voor de asielzoekers zelf?
Een nieuw tijdperk voor de IND
De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND), die beoordeelt of een asielzoeker in Nederland mag blijven, staat voor een ingrijpende verandering in haar werkwijze. Waar asielprocedures nu gemiddeld zo’n twee jaar in beslag nemen, moet dat onder het nieuwe pact worden teruggebracht naar maximaal een half jaar. Om dit te bewerkstelligen heeft de IND haar procedures flink versimpeld.
Zo beantwoorden asielzoekers voortaan zelf een aantal vragen over hun aanmelding via een tablet, zijn verplichte gezondheidschecks afgeschaft en moeten asielzoekers die het niet eens zijn met een beslissing van de IND zich direct wenden tot de rechter. Dit laatste punt stuit op kritiek: tegenstanders vrezen dat de nieuwe werkwijze juist zal leiden tot een aanzienlijke toename van rechtszaken.
De nieuwe aanpak heeft ook gevolgen voor asielzoekers die al in Nederland wachten op een beslissing. Om te voorkomen dat de IND direct achterstanden oploopt, krijgen mensen die vanaf vandaag een aanvraag indienen voorrang. Wie al in een procedure zit, moet daardoor mogelijk extra lang wachten — het kabinet stelt een maximale wachttijd van drie jaar in. Daarnaast voert Nederland los van het pact ook het tweestatusstelsel in.
Wat verandert er voor Ter Apel?
Of het pact op korte termijn zal leiden tot minder drukte in het overvolle aanmeldcentrum Ter Apel, is nog niet zeker. In theorie wel: asielzoekers moeten hun procedure voortaan voornamelijk doorlopen aan de buitengrenzen van de EU, zoals in Griekenland of Italië. Nederland heeft weliswaar ook een buitengrens via Schiphol, maar daar arriveren doorgaans weinig asielzoekers.
In de praktijk hangt veel af van de bereidheid van de grenslanden om te voorkomen dat asielzoekers doorreizen naar andere EU-landen. Lukt dat niet, dan mag Nederland hen terugsturen naar het land waar zij de EU zijn binnengekomen. Dat land is dan verantwoordelijk voor de procedure. Deze zogenoemde Dublin-afspraak bestaat al jaren, maar werd tot nu toe nauwelijks nageleefd omdat grenslanden weigerden migranten terug te nemen.
Onder het nieuwe pact wordt deze afspraak nieuw leven ingeblazen. Tegelijkertijd worden overige EU-landen verplicht de grenslanden te ondersteunen — via de overname van asielzoekers of via financiële bijdragen. Nederland kiest voor de financiële route, terwijl landen als Duitsland zich wel bereid hebben verklaard asielzoekers over te nemen.
De kwetsbare punten van het pact
Het pact kent een aantal kritieke zwaktes. Een daarvan is de solidariteit tussen lidstaten: als het aantal migranten de komende jaren stijgt, is het de vraag of voldoende EU-landen bereid blijven de grenslanden te ontlasten. Zonder die steun verdwijnt voor landen als Griekenland en Cyprus de prikkel om asielzoekers zorgvuldig te registreren en doorreis te voorkomen.
Een tweede kwetsbaarheid betreft de terugkeer van afgewezen asielzoekers. Op dit moment slaagt de EU er maar beperkt in mensen die geen recht op asiel hebben terug te sturen naar hun land van herkomst. Veel herkomstlanden weigeren hun onderdanen terug te nemen, wat de effectiviteit van het hele systeem ondermijnt.
Later dit jaar treden aanvullende Europese regels in werking om de terugkeercijfers te verhogen. Zo kunnen afgewezen asielzoekers mogelijk worden ondergebracht in zogeheten ’terugkeerhubs’ — uitzetcentra buiten de EU. Concrete afspraken over dergelijke centra zijn er echter nog niet.
Snellere procedures aan de EU-buitengrenzen
Asielzoekers die aankomen in landen als Griekenland of Cyprus krijgen te maken met nieuwe, versnelde grensprocedures. Allereerst ondergaan zij een veiligheidsscreening, waarbij hun gegevens worden opgeslagen in een centrale Europese databank. Op basis van die screening wordt bepaald of iemand een reële kans maakt op asiel.
Wie een goede kans heeft, stroomt door naar de reguliere asielprocedure. Wie weinig kans maakt op een verblijfsvergunning, belandt in een versnelde procedure van maximaal twaalf weken. Die procedure wordt doorlopen in gesloten opvangcentra, waarbij de betrokkene niet vrij mag reizen.
Wordt het asielverzoek afgewezen, dan geldt de verplichting terug te keren naar het land van herkomst. Maar zoals eerder aangegeven: die terugkeer verloopt in de praktijk moeizaam, en zolang dat zo blijft, blijft dit een cruciaal struikelblok voor het slagen van het pact.
De EU onderhandelt zelfs met de Taliban
Om de terugkeerproblematiek aan te pakken, zet de EU ook in op diplomatieke akkoorden met landen waar veel migranten vandaan komen. Het doel is dat deze landen afgewezen asielzoekers vrijwillig terugnemen in ruil voor samenwerking op andere terreinen. Opvallend is dat de EU hiervoor zelfs in gesprek is gegaan met de Taliban in Afghanistan.
Of deze gesprekken tot concrete resultaten leiden, is hoogst onzeker. Zolang herkomstlanden weigeren mee te werken en terugkeercijfers laag blijven, rijst de vraag hoe effectief het migratiepact uiteindelijk zal zijn. Het pact legt een stevig fundament, maar de uitvoering zal de werkelijke toets der kritiek bepalen.
Wat het pact wel en niet regelt
Om een duidelijk beeld te geven van de reikwijdte van het pact, een overzicht van de belangrijkste wijzigingen:
- Asielprocedures in Nederland worden verkort van circa twee jaar naar maximaal zes maanden
- Asielzoekers moeten bij bezwaar direct naar de rechter stappen, zonder tussenkomst van de IND
- Grenslanden zoals Griekenland en Italië zijn primair verantwoordelijk voor de asielprocedure
- Andere EU-landen moeten grenslanden ondersteunen via opname van asielzoekers of financiële bijdragen
- Afgewezen asielzoekers met weinig kans doorlopen een snelle procedure van maximaal twaalf weken in gesloten centra
- Er komen mogelijk ’terugkeerhubs’ buiten de EU voor uitgeprocedeerde asielzoekers
- De EU sluit migratiedeals met herkomstlanden om terugkeer te bevorderen
Wat de komende maanden cruciaal zullen zijn
Het Europese migratiepact is een historische stap, maar de échte test begint nu pas. De uitvoering in de praktijk — van de IND tot aan de grenslanden en de terugkeercentra — zal bepalen of de ambities werkelijkheid worden. Zowel voor Nederland als voor Europa staat er veel op het spel. De komende maanden zullen uitwijzen of dit pact het keerpunt wordt in de Europese migratiecrisis, of slechts een nieuwe laag papieren afspraken toevoegt aan een al complex dossier.
