Als een kabinet tussentijds valt, hoeven er niet meteen nieuwe verkiezingen te komen. Een ruime meerderheid van de Tweede Kamer wil dat er eerst wordt gedebatteerd over alternatieven, zoals een hernieuwd coalitieakkoord of een nieuwe formatie zonder verkiezingen.
Een motie van ChristenUnie, SGP en CDA kreeg vandaag brede steun in de Kamer. De indieners willen komaf maken met wat zij zien als een bijna automatisch patroon: kabinet valt, verkiezingen volgen.
Sinds het jaar 2000 heeft slechts één kabinet de volledige vier jaar volgemaakt. Zeven kabinetten vielen tussentijds, waarna kiezers telkens opnieuw naar de stembus moesten.
Wat speelt er?
- Een meerderheid van de Tweede Kamer steunt een motie om na een kabinetsval eerst te beraadslagen over alternatieven voor nieuwe verkiezingen.
- Het reglement van orde van de Kamer moet worden aangepast: van “kán beraadslagen” naar “zál beraadslagen”.
- Sinds 2000 viel zeven van de acht kabinetten voortijdig.
- In de meeste andere Europese landen worden beduidend minder vaak tussentijdse verkiezingen uitgeschreven.
- In provincies en gemeenten zitten volksvertegenwoordigers altijd vier jaar. Dat moet ook weer de norm worden voor de Tweede Kamer.
Instabiliteit schaadt ondernemers en vertrouwen
Volgens de indieners van de motie heeft het steeds opnieuw uitschrijven van verkiezingen geleid tot instabiel beleid. Dat is slecht voor het ondernemersklimaat en tast het vertrouwen van burgers in de politiek aan.
Nederland wijkt hiermee ook af van het Europese gemiddelde. In de meeste andere landen zoekt men bij een kabinetscrisis eerst naar een politieke oplossing binnen de bestaande volksvertegenwoordiging, voordat verkiezingen worden uitgeschreven.
Ook dichter bij huis werkt het anders. In provincies en gemeenten blijven raads- en statenleden gewoon vier jaar zitten, ook als een coalitie klapt. De motie pleit ervoor dat de Tweede Kamer dat voorbeeld volgt.
Reglement van orde op de schop
Concreet wil de Kamer haar eigen reglement van orde aanpassen. Daarin staat nu dat de Kamer na een tussentijdse val van het kabinet “kán beraadslagen over een nieuwe formatie”. Dat vrijblijvende woordje “kán” moet veranderen in “zál”.
Dat klinkt als een kleine tekstwijziging, maar de politieke betekenis is groot. Het maakt het debat over alternatieven verplicht, in plaats van optioneel.
Historisch gezien was herformeren heel gewoon
Het idee is niet nieuw. In de jaren zestig van de vorige eeuw was het juist heel normaal om na een kabinetsval opnieuw te formeren zonder nieuwe verkiezingen.
Op basis van de verkiezingsuitslag van 1963 werden destijds maar liefst drie opeenvolgende kabinetten gevormd: Marijnen, Cals en Zijlstra. Critici stelden toen wel dat daarmee onvoldoende recht werd gedaan aan de wil van de kiezer, omdat de politieke verhoudingen na zo’n wisseling sterk konden veranderen.
Spanning tussen politieke flexibiliteit en kiezersmandaat
Dat spanningsveld is er nog steeds. Voorstanders van herformeren wijzen op stabiliteit en efficiëntie. Tegenstanders vinden dat kiezers bij een fundamentele koerswijziging opnieuw aan zet moeten zijn.
Wat betekent dit voor een volgende kabinetscrisis?
Als het reglement wordt aangepast, verandert de procedure bij een volgende kabinetscrisis direct. De Kamer moet dan eerst formeel debatteren over de vraag of een nieuwe formatie zonder verkiezingen mogelijk is.
Pas als dat niet haalbaar blijkt, ligt de weg naar vervroegde verkiezingen open. Of die drempel in de praktijk ook echt verschil maakt, zal afhangen van de politieke bereidheid op dat moment.
Vervolgstap: aanpassing reglement in de praktijk
Nu de motie een ruime meerderheid heeft gekregen, is de volgende stap de daadwerkelijke wijziging van het reglement van orde. Wanneer dat precies gebeurt en hoe de nieuwe procedure er precies uit komt te zien, is nog niet bekendgemaakt.
Duidelijk is wel dat een Kamermeerderheid in 2026 een einde wil maken aan de situatie waarin verkiezingen na een kabinetsval min of meer vanzelfsprekend zijn.
