De baas van de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) slaat alarm over de situatie in Nederlandse gevangenissen. Directeur-generaal Wim Saris wil dat de politiek snel akkoord gaat met lichtere gevangenisregimes en de invoering van de enkelband als alternatief voor een celstraf.
De druk op het gevangeniswezen is enorm. Er is een schrijnend tekort aan cellen én aan personeel. Meer dan 3100 gevangenen werden al twee weken vroeger vrijgelaten, en ruim 2600 veroordeelden wachten nog steeds op een oproep om hun straf uit te zitten.
Toch lost dat de structurele problemen niet op. Saris is duidelijk: de huidige situatie is niet langer houdbaar.
Twee jaar lang roofbouw op het personeel
Saris maakt zich grote zorgen over zijn medewerkers. “Ik zie dat we nu al twee jaar roofbouw op ons personeel aan het plegen zijn. Dat gaan we niet volhouden”, zegt hij.
In de gevangenissen staan op dit moment 600 vacatures open. Veel bewakers gaan de komende jaren met pensioen, en nieuwe medewerkers zijn moeilijk te vinden. Defensie en de politie vissen op de arbeidsmarkt in dezelfde vijver, wat de concurrentie om personeel vergroot.
Wat speelt er precies?
De kern van de crisis op een rij
- Nederlandse gevangenissen zitten overvol door een tekort aan cellen en personeel
- Ruim 3100 gevangenen zijn vervroegd vrijgelaten, 2600 veroordeelden wachten nog op een celplaats
- DJI vroeg 900 miljoen euro voor uitbreiding, maar kreeg slechts 150 miljoen
- Er staan 600 vacatures open in het gevangeniswezen
- De Tweede Kamer debatteert over het actieplan van staatssecretaris Van Bruggen
Minder beveiliging waar het kan
Staatssecretaris Van Bruggen (Justitie) heeft een actieplan opgesteld, waar de Tweede Kamer nog over moet stemmen. Een van de opties daarin is het invoeren van een lichter regime voor bepaalde gedetineerden.
“Gedetineerden die geen risico vormen op vluchten of geweld, kan je in minder beveiligde gebouwen onderbrengen”, legt Saris uit. “Dan kan je hun vrijheid beperken, maar met minder mensen.”
Maar het actieplan alleen is volgens Saris niet genoeg. Het budget dat DJI ontving voor celuitbreiding, 150 miljoen euro, valt ver onder de gevraagde 900 miljoen euro. Daardoor blijft de druk onverminderd hoog.
Enkelband voor verslaafden en andere risicoarme veroordeelden
Saris pleit er daarom ook voor om sommige veroordeelden een enkelband te geven in plaats van hen op te sluiten. Volgens hem kan dat voor bepaalde groepen zelfs effectiever zijn.
“Bijvoorbeeld iemand die een verslaving heeft”, zegt Saris. “Je zou bij zo iemand ook kunnen zeggen: beneem de vrijheid thuis, controleer dat met een enkelband en intussen kan iemand aan de verslaving werken.”
Coalitie verdeeld over enkelband
De enkelband is binnen de coalitie een gevoelig onderwerp. D66 en CDA dienden al een initiatiefnota in om veroordeelden ook met uitsluitend een enkelband te kunnen straffen. De VVD is daar principieel op tegen.
VVD-Kamerlid Ulysse Ellian is stellig. “Het is geen serieus te nemen straf. Je zit in je eigen huis, je hebt de voordelen en luxe van je eigen huis. Dat is volstrekt anders dan binnen zitten waar je vrijheid letterlijk is ontnomen.”
D66-Kamerlid Joost Sneller ziet het anders. “Nu lopen mensen straffeloos rond in afwachting van een plek in de cel en dreigen sommige straffen te verjaren.” Hij benadrukt ook dat een enkelband zwaarder is dan veel mensen denken, vanwege de strenge voorwaarden die eraan verbonden zijn.
Wat gebeurt er nu?
De Tweede Kamer debatteert donderdag over de toestand in het gevangeniswezen. De initiatiefnota over de enkelband staat begin 2027 op de agenda.
De vraag is of de politiek snel genoeg tot een akkoord kan komen. Zolang de coalitie verdeeld blijft over de enkelband, blijft de druk op gevangenissen én personeel onverminderd groot.
