De inlichtingendiensten AIVD en MIVD maken steeds vaker gebruik van kunstmatige intelligentie, maar de bijbehorende waarborgen schieten tekort. Dat concludeert de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) in een nieuw rapport.
De diensten zetten AI en geautomatiseerde data-analyse in voor uiteenlopende taken, zoals het verwerken van gegevens, samenvatten van teksten en het uitvoeren van vertalingen. De meeste systemen worden intern ontwikkeld door de diensten zelf.
Toch ontbreekt het aan overzicht en beleid. Tijdens het onderzoek van de CTIVD was er geen centraal register van gebruikte AI-systemen, en ook een overkoepelend AI-beleid ontbrak volledig.
Wat speelt er?
- AIVD en MIVD gebruiken AI voor data-analyse, tekstsamenvatting en vertaling.
- Er is geen centraal overzicht van welke AI-systemen waar worden ingezet.
- De CTIVD waarschuwt dat de ontwikkeling van AI sneller gaat dan de invoering van kaders en waarborgen.
- Het kabinet wil de diensten juist meer bevoegdheden geven, ook op het gebied van AI.
- De CTIVD is ook kritisch op de nieuwe wet die die bevoegdheden moet regelen.
Veel hangt af van individuele medewerkers
Doordat een centraal beleid ontbreekt, is het nu vooral de individuele medewerker die bepaalt hoe AI-systemen worden ontwikkeld en toegepast. Dat brengt risico’s met zich mee, aldus de toezichthouder.
Als AI-systemen verkeerd worden gebruikt, kunnen ze onbetrouwbaar zijn. Dat kan gevolgen hebben voor de kwaliteit van inlichtingenwerk en voor de rechtmatigheid van de inzet van die systemen.
Bovendien maakt het gebrek aan overzicht het voor de CTIVD zelf lastig om te beoordelen of de diensten zich aan de regels houden. De toezichthouder kan zijn werk daardoor moeilijker uitvoeren.
Ontwikkeling gaat sneller dan de regels bijhouden
De CTIVD erkent dat de AIVD en MIVD wel stappen zetten in de goede richting. Toch is de conclusie kritisch: “de ontwikkeling en toepassing van AI en GDA verloopt sneller dan de implementatie van bijbehorende kaders, waarborgen en AI-geletterdheid.”
Dat is een zorgwekkende situatie, vindt de toezichthouder. De achterstand mag niet verder oplopen.
Toezichthouder eist centrale regie
De CTIVD adviseert de diensten om centrale kaders en werkwijzen in te voeren. Daarmee moet het gebruik van AI gestructureerder en transparanter worden.
Om de voortgang te bewaken, gaat de toezichthouder in gesprek met de diensten. Daarbij staat de invoering van centrale regie over het AI-gebruik centraal.
Kabinet wil diensten juist meer ruimte geven
Tegelijkertijd wil het kabinet de inlichtingendiensten meer bevoegdheden toekennen. De dreiging vanuit Rusland, China en Iran maakt dat volgens het kabinet noodzakelijk. Daarbij worden ook de mogelijkheden voor AI-gebruik uitgebreid.
De CTIVD heeft eerder forse kritiek geuit op het wetsvoorstel dat die extra bevoegdheden moet vastleggen. De toezichthouder vindt de wet niet in balans. De Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden, die vooraf toetst of bepaalde bevoegdheden rechtmatig worden ingezet, sluit zich bij die kritiek aan.
Wat betekent dit voor het toezicht in 2026?
De combinatie van groeiend AI-gebruik, ontbrekende kaders en nieuwe wetgeving met bredere bevoegdheden roept serieuze vragen op over de controleerbaarheid van de diensten. De CTIVD maakt duidelijk dat het toezicht onder druk staat.
Of de diensten er in 2026 in slagen om de achterstand in te lopen, zal de komende maanden moeten blijken uit de gesprekken die de toezichthouder met de AIVD en MIVD gaat voeren.
