Servië houdt vandaag parlementsverkiezingen die door velen worden gezien als de spannendste in meer dan twaalf jaar. Voor het eerst wankelt de positie van president Aleksandar Vučić serieus. Een beweging van studenten daagt zijn partij rechtstreeks uit, met peilingen die laten zien dat de twee kampen vrijwel gelijk staan.
De Studentenlijst is voortgekomen uit twee jaar massale protesten tegen het bewind van Vučić. De demonstraties begonnen nadat een deel van het station in Novi Sad instortte, waarbij zestien mensen om het leven kwamen. Het station was kort daarvoor feestelijk heropend na een renovatie, uitgevoerd door bedrijven met nauwe banden met Vučić’s partij, de Servische Progressieve Partij (SNS).
Vučić trad in september af als president en wil nu premier worden. Zo hoopt hij de macht in handen te houden. Maar zijn greep op het land is nog nooit zo sterk betwist als nu.
Van treinramp naar politieke beweging
Na de instorting van het station klonk het overal: “Corruptie doodt!” Studenten bezetten hun universiteiten, eerst om vervolging van de verantwoordelijken te eisen, maar al snel groeiden de bezettingen uit tot massaprotesten. De roep om nieuwe verkiezingen werd steeds luider.
Die verkiezingen zijn er nu gekomen, en de studenten doen mee met een eigen lijst. Dat op zich is al een prestatie. Vučić heeft in het verleden vaker grote protestbewegingen weten te overleven door zijn tegenstanders via lastercampagnes in diskrediet te brengen, nog voor die politiek voordeel konden halen uit hun protest.
Deze keer lukt hem dat minder goed. De beweging heeft geen openlijke leiders en neemt beslissingen via meerderheden in openbare vergaderingen. Dat maakt het voor Vučić en zijn propagandamachine moeilijk om de studenten aan te vallen.
Wat moet je weten over deze verkiezingen?
- Opkomst is cruciaal: een hoge opkomst vergroot de kans op winst voor de Studentenlijst aanzienlijk.
- Geen ervaren politici: de lijsttrekker is een relatief onbekende cardioloog zonder politieke achtergrond.
- Vreedzame aanpak: de demonstraties waren altijd vreedzaam, ook als de politie hardhandig optrad.
- Druk op ambtenaren: medewerkers van overheidsdiensten zouden verplicht zijn te bewijzen op de SNS te stemmen, op straffe van ontslag.
- Vrees voor fraude: studenten vertrouwen er niet op dat Vučić een eventuele nederlaag accepteert.
Hoe Vučić zijn macht heeft opgebouwd
Vučić heeft in de afgelopen twaalf jaar een stevige greep gekregen op vrijwel alle lagen van de Servische samenleving. Aanklagers, rechters, media en staatsinstellingen vallen onder zijn invloedssfeer. Critici spreken al jaren van een verstikkende macht die weinig ruimte laat voor oppositie.
Toch zijn er ook Serviërs die positief zijn over zijn bewind. Vooral op het platteland waarderen mensen de economische groei, de aanleg van wegen en de stabiliteit die hij heeft gebracht in een land met een roerige recente geschiedenis. Die steun vormt een belangrijke machtsbasis voor Vučić bij de stembus.
De strategie van de studenten
Waar andere protestbewegingen in Servië vastliepen, slaagden de studenten erin de aandacht vast te houden. Hun vasthoudendheid, enthousiasme en vreedzame aanpak bleken aanstekelijk. Steeds meer Serviërs sloten zich aan bij de beweging.
Omdat de studenten geen toegang hebben tot grote media, verspreidden ze hun boodschap via sociale media en trokken ze het land in. Die aanpak leverde hen een brede aanhang op, van studenten in de steden tot burgers op het platteland.
Vučić probeerde de beweging in de media neer te zetten als door het buitenland betaalde oproerkraaiers die de Servische staat willen ondermijnen. De studenten lieten zich daar niet door afleiden.
Grote vragen als de studenten winnen
Wat de Studentenlijst precies gaat doen als ze aan de macht komt, is nog onduidelijk. Op de lijst staan geen studenten zelf, maar wetenschappers en andere experts. Het belangrijkste programmapunt is een grondige doorlichting van alle overheidsinstellingen en overheidscontracten.
Wie corrupt blijkt, wordt vervolgd. Wie zich heeft verrijkt met overheidsgeld, moet dat terugbetalen. Andere beleidsthema’s, zoals onderwijs en de vraag of Servië sneller richting de EU moet bewegen of juist de banden met Rusland moet aanhalen, komen pas op de tweede plaats.
Het volledige gebrek aan politieke ervaring binnen de lijst wordt gezien als de grootste zwakte. Critici waarschuwen voor bestuurlijke chaos als de studenten daadwerkelijk gaan regeren.
Vrees voor fraude overschaduwt de stemdag
Vučić gaat zelfverzekerd de verkiezingsdag in en zegt een eventuele verlies te zullen accepteren. Maar de studenten geloven hem niet. Zij vrezen dat hij desnoods via fraude zijn machtspositie probeert te behouden.
Om dat te voorkomen roepen ze hun aanhang op om al om 7 uur ’s ochtends te gaan stemmen. Lange rijen bij de opening van de stembureaus moeten een duidelijk signaal afgeven: de studenten zijn een politieke kracht geworden die niet langer te negeren valt.
Of Servië vandaag een historische koerswijziging maakt, of dat Vučić opnieuw zijn grip behoudt, wordt de komende uren duidelijk.
