Het Mauritshuis in Den Haag moet een schilderij van de zeventiende-eeuwse schilder Jan van Goyen teruggeven aan de erfgenamen van de Joodse kunsthandelaar Jacques Goudstikker. Minister Rianne Letschert van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft daartoe besloten.
Letschert volgt hiermee een advies van de restitutiecommissie, een onafhankelijk orgaan dat de Nederlandse overheid adviseert over de teruggave van kunstwerken die tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn geroofd of onder dwang zijn verkocht.
Het gaat om een werk dat ooit toebehoorde aan Goudstikker, een van de bekendste Joodse kunsthandelaren van Nederland. Zijn collectie werd in de oorlog op grote schaal ontnomen nadat hij in 1940 op de vlucht moest voor de nazi’s.
Wie was Jacques Goudstikker?
Jacques Goudstikker was een vooraanstaande Amsterdamse kunsthandelaar die in de jaren dertig een omvangrijke collectie schilderijen bezat. Toen de Duitsers Nederland binnenvielen, vluchtte hij halsoverkop het land uit. Tijdens die vlucht kwam hij om het leven aan boord van een schip.
Zijn kunstwerken werden vervolgens door de nazi’s in beslag genomen en verkocht. Na de oorlog duurde het tientallen jaren voordat zijn erfgenamen erkend werden in hun aanspraken op de verloren kunstschatten.
Wat speelt er precies?
Dit moet je weten
- Het betreft een schilderij van Jan van Goyen, een bekende Nederlandse landschapsschilder uit de Gouden Eeuw.
- Het werk bevindt zich momenteel in de collectie van het Mauritshuis in Den Haag.
- Minister Letschert heeft besloten het schilderij terug te geven na een advies van de restitutiecommissie.
- Goudstikker verloor zijn collectie door roof en gedwongen verkoop tijdens de nazi-bezetting.
- Zijn erfgenamen voeren al jaren strijd om de teruggave van zijn kunstwerken.
Rol van de restitutiecommissie
De restitutiecommissie beoordeelt claims van erfgenamen van mensen die tijdens de Tweede Wereldoorlog kunst zijn kwijtgeraakt. De commissie kijkt onder meer naar de herkomst van kunstwerken en de omstandigheden waaronder ze van eigenaar wisselden.
Wanneer de commissie concludeert dat een werk onder dwang of door roof van eigenaar is veranderd, adviseert zij de minister om het werk terug te geven. De minister is niet verplicht dit advies over te nemen, maar doet dat in de praktijk vrijwel altijd.
In dit geval heeft Letschert het advies gevolgd en het Mauritshuis opdracht gegeven het schilderij te restitueren aan de rechtmatige erfgenamen.
Mauritshuis en teruggave van roofkunst
Het Mauritshuis is niet de enige instelling die te maken heeft met erfgoedkwesties uit de oorlogsjaren. Musea in heel Nederland onderzoeken hun collecties op zogeheten looted art, oftewel kunst die tijdens de bezetting op onrechtmatige wijze is verworven.
De Nederlandse overheid heeft na de oorlog een deel van de teruggekeerde kunstwerken overgedragen aan musea, zonder altijd voldoende te controleren of de oorspronkelijke eigenaren of hun erfgenamen nog aanspraak konden maken op die werken.
Goudstikker-zaak loopt al decennia
De strijd van de Goudstikker-erfgenamen om teruggave van de kunstcollectie begon al kort na de Tweede Wereldoorlog, maar liep jarenlang op niets uit. Pas in 2006 besloot de Nederlandse staat een groot deel van de oorspronkelijke collectie terug te geven aan de erfgenamen.
Sindsdien zijn er meerdere werken gerestitueerd, maar de zaak is nog altijd niet volledig afgesloten. Dit nieuwe besluit over het schilderij van Van Goyen is opnieuw een stap in die langlopende kwestie.
Wat gebeurt er nu met het schilderij?
Nu minister Letschert heeft besloten tot teruggave, is het aan het Mauritshuis om het werk over te dragen aan de erfgenamen van Goudstikker. Wat de erfgenamen vervolgens met het schilderij doen, is aan hen.
In eerdere gevallen kozen erfgenamen er soms voor om gerestitueerde werken te verkopen via veilinghuizen. Of dat ook in dit geval de bedoeling is, is nog niet bekend.
