Een dikke, oranje rookwolk hangt boven grote delen van Indonesië. Bewoners van Palangkaraya, op het eiland Kalimantan, delen beelden op sociale media van hun stad die volledig is gehuld in een giftige nevel. Mensen lopen buiten met mondmaskers, sommigen zelfs met gasmaskers.
Bijna 2 miljoen hectare natuur is dit jaar al verwoest door vuur. De branden begonnen in juni en zijn inmiddels zo groot dat rookwolken een aanzienlijk deel van Zuidoost-Azië in een blauwe waas hullen. Hulpdiensten proberen al maanden de vlammen te bestrijden, maar zonder resultaat.
Alleen de komst van de moesson kan de branden doven. En die laat nog even op zich wachten.
Wanneer komt er een einde aan de branden?
Guido van der Werf, hoogleraar natuurbranden aan de Wageningen Universiteit, verwacht niet snel verbetering. “We denken dat het nog wel een paar weken droog zal blijven”, zegt hij. Pas ergens in november of december zal de regenval echt op gang komen.
“Dan stopt het ook. De veenbranden zullen nog een paar weken doorsmeulen, maar dan stopt het grote afbranden”, aldus Van der Werf. Tot die tijd hebben hulpdiensten en bewoners weinig andere keuze dan afwachten.
El Niño maakt alles erger
De branden zijn nauw verbonden met het weerfenomeen El Niño. Normaal gesproken waaien de passaatwinden vochtige lucht vanuit de Stille Oceaan richting Indonesië, wat zorgt voor veel neerslag. Tijdens El Niño stopt die wind, waardoor de aanvoer van vochtige lucht wegvalt.
“Daardoor blijft het heel lang droog in Indonesië”, legt Van der Werf uit. In 2026 is er sprake van een historisch zware El Niño, vergelijkbaar met of zelfs zwaarder dan die van 1997-1998. Die extreme droogte creëert ideale omstandigheden voor grote en oncontroleerbare branden.
Wat speelt er precies?
- Omvang: Bijna 2 miljoen hectare natuur is dit jaar al verbrand in Indonesië.
- Oorzaak: El Niño veroorzaakt extreme droogte, waardoor kleine branden uitgroeien tot ongekende bosbranden.
- Slash-and-burn: Boeren en palmoliebedrijven steken land in brand om grond vrij te maken, officieel verboden maar nauwelijks gehandhaafd.
- Luchtkwaliteit: Singapore, Kuala Lumpur en grote delen van Borneo zitten in de categorie gevaarlijk.
- Gezondheid: Alleen al in Indonesië meldden zich de afgelopen weken zo’n 300.000 mensen met luchtweginfecties.
- Einde in zicht: Alleen de moesson kan de branden stoppen, maar die wordt pas in november of december verwacht.
Brand als gereedschap, met grote gevolgen
Branden zijn in Indonesië rond deze tijd van het jaar gebruikelijk. Boeren steken land in brand om grond vrij te maken voor landbouw, van oorsprong een traditionele methode voor kleine boeren. Maar door de extreme droogte slaan die beheersbare brandjes over naar aangrenzende bossen en zijn ze niet meer te stoppen.
Van der Werf beschrijft de dilemma’s die boeren hierbij ervaren. “Die boeren zitten er dubbel in. Aan de ene kant hebben ze het nodig als middel om te ontbossen. Aan de andere kant zien ze ook hoe de bevolking eronder lijdt.”
Naast kleine boeren maken ook grote palmoliebedrijven gebruik van de zogeheten slash-and-burn-methode om plantages uit te breiden. Hoewel dit officieel verboden is, ontbreekt effectieve handhaving grotendeels. Onder druk van protesten in binnen- en buitenland zijn inmiddels een aantal personen en bedrijven aangeklaagd.
Giftige lucht treft hele regio
De rook is een even groot probleem als de branden zelf. Het vliegverkeer is ontregeld, scholen zijn gesloten en in de stad Makassar gingen honderden studenten de straat op om te eisen dat de regering harder optreedt.
Ook buurlanden Singapore en Maleisië zitten al maanden in de rook, tot grote woede van hun regeringen. Singapore was de afgelopen weken meerdere keren de stad met de slechtste luchtkwaliteit ter wereld. De luchtkwaliteit boven Singapore, Kuala Lumpur en Borneo is inmiddels geclassificeerd als gevaarlijk.
“Dit zijn hele grote concentraties rook. Het is heel slecht voor de gezondheid van mensen. Je ogen gaan ervan tranen, je wordt misselijk”, legt Van der Werf uit. Hij maakte de rook zelf van dichtbij mee tijdens veldwerk in Indonesië. “Wij konden toen weg, maar de lokale bevolking zit er maandenlang in.”
Vergelijking met 2015 en wat er sindsdien veranderde
De huidige situatie doet denken aan 2015, toen bijna 3 miljoen hectare natuur in vlammen opging. Na die ramp werden er strengere regels ingevoerd, maar Van der Werf is kritisch over de effectiviteit daarvan. “Die regelgeving is nog niet heel effectief, maar er kan nog wel meer gedaan worden.”
Op korte termijn zijn regels en handhaving niet de oplossing. De branden stoppen pas als de moesson eindelijk aanbreekt.
Regio wacht af op de regen
Zolang de droogte aanhoudt, hebben Indonesië en zijn buurlanden weinig opties. Hulpdiensten zetten door, maar de schaal van de branden maakt blussen vrijwel onmogelijk. De focus ligt nu op het beschermen van mensen en het beperken van verdere schade.
De grote vraag is wanneer de moesson eindelijk doorbreekt. Tot die tijd blijft een groot deel van Zuidoost-Azië gehuld in giftige rook, met alle gevolgen van dien voor de gezondheid van miljoenen mensen.
